Lerend kwalificeren? Grote kans dat jouw team al begonnen is

Twee begrippen, één fundament

Formatief evalueren en lerend kwalificeren worden vaak in één adem genoemd. Toch zijn ze niet hetzelfde.

Formatief evalueren betekent dat je tijdens het leerproces doelgericht zicht krijgt op waar de student staat. Die informatie gebruik je om samen de volgende stap te bepalen. Feedback speelt daarbij een belangrijke rol, maar de kern zit in wat de student en docent er vervolgens mee doen (Gulikers et al., 2022).

Lerend kwalificeren gaat een stap verder. Bewijzen die de student tijdens de opleiding verzamelt, tellen mee in de beslissing of hij (een deel van) de kwalificatie behaalt. Niet één examen, maar een set bewijzen uit verschillende contexten en van verschillende feedbackgevers vormt de basis (Kennispunt MBO Onderwijs & Examinering, z.d.).

Het verschil zit vooral in wat je met de informatie doet. Bij formatief evalueren gebruik je die om het leren bij te sturen. Bij lerend kwalificeren telt diezelfde informatie ook mee in de beslissing. De werkwijze leer je dus al door formatief te evalueren.

Formatief evalueren is geen trend, maar een bewezen manier om het leren te versterken. Black en Wiliam (1998) lieten al zien dat goede feedback tijdens het leren een van de grootste effecten heeft op leerresultaten. John Hattie beschrijft effectieve feedback aan de hand van drie vragen die elke student zichzelf kan stellen (Hattie & Timperley, 2007):

• Hoe doe ik het nu? (feedback)
• Waar ga ik naartoe? (feed up)
• Wat is mijn volgende stap? (feed forward)

Waarom beginnen met formatief evalueren?

Omdat je kunt oefenen zonder dat er iets op het spel staat. Formatief evalueren heeft geen gevolgen voor het diplomabesluit. Je hoeft dus niet eerst je examenplan aan te passen of de examencommissie te betrekken. Je team krijgt ruimte om te proberen, te evalueren en bij te stellen.

Tegelijkertijd bouw je aan datgene wat je op een later moment bij lerend kwalificeren nodig hebt. Niet voor niets vormt formatief evalueren ook binnen het netwerk Lerend Kwalificeren van het Kennispunt MBO een van de pijlers onder de nieuwe toetsprogramma’s (Gulikers et al., 2024). Wie formatief evalueert, legt het fundament. Wie daarna gaat kwalificeren, bouwt verder op wat al staat.

Wat formatief evalueren je team al leert

Zodra je team formatief gaat evalueren, komen vanzelf de vragen naar voren die in een beleidsplan vaak onderbelicht blijven. Hoe concreet zijn onze leerdoelen? Wat verstaan we onder een bepaald niveau? Hoe vaak vraagt een student om feedback en bij wie? Juist deze vragen zijn later ook bij lerend kwalificeren van belang. Door ze nu al in de praktijk te ervaren, bereidt je team zich voor op de volgende stap.

1. Leerdoelen concreet maken

Wat verwachten we eigenlijk van een student? Op papier lijkt dat vaak duidelijk. Zodra studenten echter op een leerdoel moeten reflecteren, blijkt of het voldoende concreet is geformuleerd. Onduidelijke leerdoelen leiden tot oppervlakkige reflecties. Je team leert leerdoelen helder en eenduidig te formuleren en dat is later bij lerend kwalificeren van grote waarde.

2. Een gedeelde taal vinden

Wat verstaan we onder “beginner” en wat onder “startbekwaam”? Door samen rubrics en niveaus te beschrijven, wordt zichtbaar hoe verschillend collega’s naar hetzelfde gedrag kijken. Dat gesprek is niet altijd eenvoudig. Teams ervaren in de praktijk dat het SMART beschrijven van niveaus een flinke opgave is. Het resultaat is echter een instrument dat voor iedereen begrijpelijk is. Deze gedeelde taal vormt een voorwaarde voor eerlijk en consistent beoordelen.

3. Een feedbackritme ontdekken

Hoe vaak reflecteert een student? Bij wie vraagt hij feedback en op welk moment? Bij te weinig momenten wordt de ontwikkeling van de student onvoldoende zichtbaar. Bij te veel momenten dreigt het een verplichting te worden, in plaats van een waardevol onderdeel van het leren. Het juiste ritme ontdek je alleen in de praktijk, in samenspraak met studenten en collega’s.

4. Studenten laten ervaren wat eigenaarschap is

Formatief evalueren geeft de student regie over zijn eigen leerproces. Hij reflecteert eerst zelf en vraagt vervolgens gericht om feedback. In onze samenwerking met mbo-teams zien we dat studenten actiever om feedback gaan vragen zodra hun ontwikkeling zichtbaar wordt. Het gesprek over leren wordt daardoor inhoudelijker en eerlijker.

5. Leren wat je wel en niet vastlegt

Bij lerend kwalificeren heeft feedback een dubbele functie: het stimuleert het leren en kan later bijdragen aan de onderbouwing van een beslissing (Gulikers et al., 2024). Dit vraagt om bewuste keuzes. Wat leg je vast? Welke feedback weegt mee in de beslissing? Een formatieve fase biedt de gelegenheid om hier zonder risico ervaring mee op te doen.

Zo zet je de eerste stap

Een uitgebreid jaarplan is niet nodig. Je kunt beginnen met een proeftuin van acht weken:

• Kies een afgebakend thema. Bijvoorbeeld de beroepshouding of één werkproces.
• Formuleer een beperkt aantal leerdoelen. Koppel hieraan een eenvoudige niveauset, bijvoorbeeld van starter tot gevorderd.
• Spreek een ritme af. Hoe vaak reflecteert de student? Bij wie vraagt hij feedback?
• Evalueer na acht weken. Wat heeft het team geleerd? En hoe hebben de studenten het ervaren?

Een concreet resultaat na acht weken is waardevoller dan een jaar lang plannen maken. De inzichten die je opdoet, neem je vervolgens mee naar de volgende stap.

Een omgeving die met je meegroeit

Peilstok biedt jullie team de kans om te beginnen met formatief evalueren en stap voor stap toe te werken naar lerend kwalificeren. Leerdoelen, rubrics en formulieren richt je in zoals het bij jullie team en visie op leren past. Start je formatief met bijvoorbeeld beroepshouding en gedrag? Dat kan. Wil je in een later stadium de werkprocessen toevoegen en een volgende stap naar lerend kwalificeren zetten? Dan bouw je verder in dezelfde omgeving. De werkwijze waarmee je team en je studenten al vertrouwd zijn, blijft daarbij behouden.

Tot slot

Lerend kwalificeren hoeft geen sprong in het diepe te zijn. Het is een route die begint zodra studenten reflecteren op hun leerdoelen en daar gericht feedback op vragen. Teams die nu formatief evalueren, ontdekken onderweg wat werkt voor hun studenten, hun collega’s en de beroepspraktijk. Zo zet je straks niet de eerste stap, maar de volgende.

Wil je weten hoe andere teams dit hebben aangepakt? Lees de terugblik op ons webinar met Rijn IJssel, download de whitepaper of plan een demo om te ontdekken hoe Peilstok jullie team hierbij kan ondersteunen.

Literatuur

Black, P., & Wiliam, D. (1998). Assessment and classroom learning. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 5(1), 7–74. https://doi.org/10.1080/0969595980050102

Gulikers, J., Van Schilt-Mol, T., & Baartman, L. (2022). Formatief evalueren als doelgericht en interactief proces. Onderwijskennis.nl. https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/formatief-evalueren-als-doelgericht-en-interactief-proces

Gulikers, J., De Vos, M., Baartman, L., & Hofman, I. (2024). Lerend kwalificeren = Leren + beslissen [Onderzoeksrapport]. MBO Raad. https://onderwijsenexaminering.nl/app/uploads/Onderzoeksrapport-Lerend-Kwalificeren-is-leren-en-beslissen_april-2024.pdf

Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The power of feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112. https://doi.org/10.3102/003465430298487

Kennispunt MBO Onderwijs & Examinering. (z.d.). Lerend kwalificeren. Geraadpleegd op 25 september 2026, van https://www.onderwijsenexaminering.nl/lerend-kwalificeren/