Het verschil tussen summatief en formatief evalueren?
Veel onderwijsprofessionals vragen dit zich af: wat is het verschil tussen formatief en summatief?
Summatief evalueren: De beoordeling (Assessment of Learning)
Dit is de traditionele vorm van toetsen. Het vindt plaats aan het einde van een leerperiode en heeft als doel de balans op te maken. Het is een eindoordeel over wat de leerling heeft bereikt in vergelijking met een standaard of norm.
Doel: Selectie, certificering en verantwoording. Het is een ‘afrekening’ van de geleerde stof.
Praktisch voorbeeld: “Een centraal eindexamen waarbij het behaalde cijfer bepaalt of de student zijn diploma ontvangt.”
Waarom doen we dit: Summatieve toetsen zijn noodzakelijk voor kwaliteitsbewaking en diplomering in het onderwijssysteem. Wetenschappelijk gezien ligt de focus hier op validiteit (meet ik wat ik moet meten?) en betrouwbaarheid (is de meting consistent?). Onderwijskundige Benjamin Bloom (die de term in 1968 introduceerde) benadrukte dat summatieve evaluatie gericht is op het classificeren van leerlingen (geslaagd/gezakt) op basis van beheerste competenties na afloop van het instructieproces.
Formatief evalueren: Het leerproces (Assessment for Learning)
Formatief handelen is geen ’toetsje voor een cijfer’, maar een continu proces tussen docent en leerling. Het doel is om inzicht te krijgen in waar de leerling staat, om vervolgens het onderwijs of het leren direct bij te sturen.
Doel: Feedback, groei en eigenaarschap. Het verkleinen van de kloof tussen de huidige prestatie en het gewenste doel.
Praktisch voorbeeld: “Een docent laat leerlingen halverwege de les wisbordjes opsteken met hun antwoord, ziet dat de helft het niet snapt, en legt dat specifieke onderdeel direct opnieuw uit.”
Waarom doen we dit: De kracht van formatief handelen is uitgebreid onderzocht door o.a. Black & Wiliam (1998). Hun meta-analyse toonde aan dat effectieve formatieve evaluatie (met name feedback) een van de grootste positieve effecten heeft op leerresultaten. Volgens onderwijswetenschapper John Hattie is feedback die antwoord geeft op drie vragen cruciaal: Waar ga ik heen? (Feed up), Hoe doe ik het? (Feed back), en Wat is de volgende stap? (Feed forward). Het is dus geen momentopname, maar een cyclus.
De meerwaarde van formatief evalueren per onderwijsniveau:
Voor het MBO: De weg naar lerend kwalificeren
In het MBO verschuift de focus van losse examens naar een doorlopend proces van bewijsverzameling en reflectie, ook wel Lerend Kwalificeren genoemd.
- Praktijk centraal: Docenten en praktijkbegeleiders verzamelen signalen uit lessen en de beroepspraktijk (BPV).
- Compleet beeld: U krijgt een compleet en volledig beeld van de vakbekwaamheid in plaats van een momentopname tijdens het examen
- Voorbeeld: Instellingen zoals Rijn IJssel en Koning Willem I College zetten dit al in om houding, gedrag en werkprocessen inzichtelijk te maken.
LEES MEER over Lerend Kwalificeren in het MBO >>
Voor het HBO & WO: De basis voor programmatisch toetsen
In het hoger onderwijs vormt formatief handelen de ruggengraat van programmatisch toetsen. Hierbij wordt niet één beslissing genomen op basis van één formatieve toets, maar verzamelt het docententeam (en de student) een set van bewijzen (datapunten) over de hele breedte van de opleiding.
- Regie bij de student: Het stimuleert zelfregulatie en eigenaarschap over het eigen leerproces.
- Datapunten: Van reflecties tot feedback van medestudenten; elke interactie draagt bij aan de uiteindelijke beslissing.
LEES MEER over programmatisch toetsen >>
De cruciale rol van digitalisering
Wilt u formatief evalueren succesvol implementeren? Dan is Excel of een map met papieren niet langer toereikend. Voor een schaalbare aanpak die de werkdruk niet verhoogt, is digitalisering noodzakelijk.
Waarom een specifieke tool?
Een Excel-sheet biedt geen interactie en maakt het verzamelen van bewijsmateriaal uit verschillende hoeken (student, docent, praktijkopleider) complex en foutgevoelig. Wie echt gelooft in formatief leren, kiest voor een platform dat dit proces in de kern ondersteunt.
Maak kennis met de Peilstok
De Peilstok is de LMS-onafhankelijke tool die formatief handelen, lerend kwalificeren en programmatisch toetsen praktisch mogelijk maakt. Het platform is ontworpen om de student centraal te zetten en feedbackstromen te automatiseren.